Państwowy Instytut Naukowy

Słownik gwar śląskich

Słownik gwar śląskich wydawany od roku 2000 w PIN-Instytucie Śląskim w Opolu pod redakcją prof. Bogusława Wyderki, opracowywany przez zespół autorski: dr Małgorzatę Iżykowską, dr Danutę Lech-Kirstein, dr Lidię Przymuszałę i dra Krzysztofa Kleszcza, jest najnowszym wkładem do polskiej leksykografii gwarowej. Od roku 2007 pieczę nad Pracownią Słownika sprawuje zatrudniona na stanowisku adiunkta dr Marzena Muszyńska, biorąca obecnie udział w koniecznych pracach dokumentacyjnych, uzupełniających materiał kartoteki.

Słownik gwar śląskich to efekt kilkudziesięciu lat pracy naukowej kilku pokoleń językoznawców (zob. O historii Słownika) związanych z PIN-Instytutem Śląskim w Opolu. Po przyznaniu w roku 1998 przez Komitet Badań Naukowych środków pieniężnych na kontynuowanie badań językowych Słownik doczekał się realizacji - ostatni, dziesięcioletni (1998-2008) okres badawczy wnosi w dorobek naukowy Instytutu Śląskiego publikację 1. tomu i corocznie kolejnych 9. tomów.

Przygotowywany jako leksykon sensu stricto naukowy ma na celu archiwizację zasobu słownikowego poszczególnych gwar śląskich w ramach czasowych XX w. Będzie należał do dużych, wielotomowych słowników gwarowych - obejmie jak największą liczbę słownictwa typowego dla gwary śląskiej. Zamieszczone w Słowniku leksemy różnią się od wyrazów ogólnopolskich - czytelnik znajdzie w nim wyrazy gwarowe, będące w czynnej i biernej sferze leksyki: wyrazy ustępujące na skutek zmian cywilizacyjnych, wyrazy nowo przyjęte wraz z postępem cywilizacyjnym, wyrazy wymarłe i zapożyczenia (germanizmy i bohemizmy).

Opracowywana w Słowniku leksyka (zob. O leksyce) obejmuje materiał pochodzący z całego Śląska (zob. O geografii wyrazów), pojmowanego jako historycznie ukształtowany region etniczno-językowy, którego granice wyznacza obszar zwartego osadnictwa rdzennej ludności regionu, posługującej się rodzimym dialektem. Pominąwszy obszerne zagadnienie niepokrywania się w ciągu wieków granic etniczno-językowych z granicami politycznymi, ogólnie rzecz ujmując - Słownik zawiera leksykę całego Śląska, łącznie z Zaolziem. (zob. Współczesny zasięg gwar śląskich)

• materiały zebrane w różnych latach w kilkudziesięciu miejscowościach Śląska (zob. Wykaz miejscowości) przez pracowników naukowych (w tym pracowników Instytutu Śląskiego w Opolu) i eksploratorów mających przygotowanie dialektologiczne (uzyskiwane zbiory wyrazów liczyły od 3 do 5 tys. wyrazów z poszczególnych wsi);
• materiały własne dialektologów (m. in. zbiór słownictwa z Dolnego Śląska Stanisława Bąka oraz zbiór Feliksa Pluty z Głogóweckiego) przekazane do Słownika;
  
• materiały etnograficzne znajdujące się w Instytucie Śląskim;
  
• materiały ze źródeł rękopiśmiennych śląskich dialektologów amatorów i badaczy folkloru: księdza Michała Przywary, księdza Franciszka Skiby, Stanisława Wallisa, starsze pastora Hermana Koellinga i Andrzeja Cinciały;
  
• materiały ze źródeł drukowanych, m. in. Atlas językowy Śląska Alfreda Zaręby i słowniki gwary śląskiej o charakterze popularnonaukowym: Słownik gwarowy Śląska Cieszyńskiego pod. red. Jadwigi Wronicz (1995), Mały Słownik gwarowy Górnego Śląska autorstwa B. Cząstki-Szymon, J. Ludwiga, H. Synowiec (1999), Słownik gwary śląskiej autorstwa Czajkowskich oraz Klukowskich (1996).

kontakt: slownik.gwar.slaskich@op.pl